Год 1918: хроники Гомеля. Начало немецкой оккупации

Редактор

Гомель в 1918 году напоминал пёструю картину: в город вошли три тысячи кайзеровских солдат, а профсоюзы праздновали День Первого мая, беженцы спасались от голода, а Леонид Утесов выступал с куплетами в клубе-театре.

Эвакуация и общественные патрули

18 февраля 1918 после категорического отказа Льва Троцкого принять предложения германского блока об условиях сепаратного мира советско-немецкие переговоры в Бресте были нарушены. Одновременно на фронты был отправлен приказ Троцкого о роспуске старой армии.

Вскоре гомельские Либаво-Роменский и Полесский вокзалы утонули в волне армейцев, за которыми в Гомельско-Брянском направлении стремительно двигался 41-й резервный пехотный немецкий корпус. В Гомеле тем временем находился значительный контингент ещё российской армии, который с началом немецкого наступления был объявлен Красноармейским. Вдобавок сюда прибыли отделы «Первого революционного полка имени Минского совета» во главе с Рейнгольдом Берзиным. Под Гомелем полк получил существенное интернациональное пополнение — отдельный китайский батальон в 1200 человек, сформированный из рабочих-лесозаготовителей, которые были завербованы тыловыми службами Западного фронта российской армии ещё в 1915 году и работали на Белорусском Полесье. Не имея возможности вернуться на родину после 1917-го года, восточные «гастарбайтеры» в массе пошли служить в воинские формирования большевиков. Ещё в самом начале событий исполком Гомельского совета во главе с Григорием Ляплевским оперативно выпустил постановление о наказании за распространение «провокационных» слухов о немецком приближении. Однако вечером 21 февраля, чувствуя полную бесконтрольность над ситуацией, члены Полесского комитета РКП (б) и исполком Гомельского Совета начали срочно эвакуироваться из города. Известный гомельский общественный деятель Иосиф Бабарыкин вспоминал, что исполкомовцы пригласили к себе во дворец Паскевичей представителей фракций городской думы и поручили управление города «думскому комитету». «Затем началась эвакуация. Стали вывозить из казначейства деньги. Руководил Ланге, военный комиссар города. Собралась значительная толпа, которая очень недовольно смотрела, как выносят деньги. Однако была вооруженная охрана. Думский комитет получил от Ляплевского ассигновок тысяч 300 и мандат, где было высказано, что комитету поручается вести дела города на время отсутствия Исполкома Советов».

Почти неделю Гомельское самоуправление старалось удержать город от сползания в хаос. Уже во время эвакуации большевистских властей возникла серьёзная угроза криминала и погромов. Покидая центр, группа красноармейцев бросила бомбу в ресторан отеля «совой», которая «разворотила зал, убила троих и ранила 12 человек». Началось ограбление магазинов и состоятельных еврейских домов на Румянцевской и Замковой. По всему городу стояла стрельба. И хотя на улицах обошлось без человеческих жертв, еврейское население должно было скрываться и срочно создавать группы самообороны, которые налаживали противодействие бесчинствам и несли стражу днём и ночью.

Одновременно с добровольцев, в том числе учащихся-гимназистов, под руководством городского управления началось создание общественных патрулей, а отличием «новой милиции» становятся белые повязки на рукавах.

Дивизия Вагнера

1 марта 1918 года около семи часов вечера на Гомельском пассажирском вокзале высадились первые немцы, следом прибыл блиндированный поезд, затем большой отряд кавалерии и артиллерии. Это были части 35-й немецкой дивизии под командованием майора Вагнера. Берзин телеграфировал в штаб, сдавший город с боем, но, как сообщала пресса соседнего Чернигова по свежим следам, «соответственно фактическим данным, и немцы, и большевики в момент занятия и сдачи Гомеля дали только по одному пушечному выстрелу».

В течение нескольких дней в районе вдоль линии Калинковичи-Гомель расположился военный контингент 216-й полевой бригады. Германские части были поставлены на линии река Уза — Чистые лужи — Еремино — Ларище — Крупец-Волковичи, а разграничение оккупированной и советской территорий установилось по реке и станции Уза. До 17 марта штаб 35-й дивизии находился в Гомеле во дворце И. Паскевич, а затем был перемещен в Мозырь. Всего в городе разместилось около трёх тысяч кайзеровских солдат.

2 марта состоялась встреча майора Вагнера с председателем Гомельской думы Петром Богдановым и городским головой Иосифом Бабарыкиным, на которой было заявлено, что при поддержании местным населением порядка и отсутствии стычек с немецкими солдатами населению гарантируется полная безопасность. Все гражданские учреждения должны продолжать работу в обычном режиме, за исключением почты, телеграфа и телефонной станции, деятельность которых приостанавливалась на несколько дней. Ответственность за порядок в городе возлагалась на думу.

После встречи на улицах Гомеля появилось объявление: «граждане г. Гомеля обязаны доставить в управление Гомельской городской милиции (Боярская № 2) всё оружие, которое они имеют, ручные гранаты и военную амуницию для передачи германским оккупационным властям… чины милиции и уличные комитеты ночной самозащиты сохраняют право на ношение оружия и приобретают соответствующее удостоверение. Гомельское городское управление. Военный комендант г. Гомеля Вагнер, майор и командир полка».

По признанию мемуариста, немцы прекрасно знали, что в городе и окрестностях осталось много большевиков и их сторонников, но облавы на них не проводились. Более того, левые сумели организовать несколько политических акций, как, например, довольно многолюдное захоронение 3 марта нескольких погибших при отступлении красноармейцев, в ходе которого был проведён митинг на Соборной площади. Немцы не вмешались в ситуацию, ограничились расстановкой патрулей по обе стороны площади. По заявке Центрального городского бюро профсоюзов состоялось празднование Первого мая с демонстрацией, на которой прозвучали отдельные призывы к борьбе против оккупантов. Правда, собрание с докладом о задачах борьбы пришлось устраивать на кладбище.

Комендатуры и штрафы

Главной целью немецких формирований было прежде всего обеспечение режима их собственной безопасности на территории, которая в соответствии с условиями подписанного 3 марта Брестского мира считалась временно занятой до уплаты Советской Россией денежной контрибуции Германии.

Немецкие комендатуры взяли на себя жандармские и хозяйственно-мобилизационные функции в придемаркационной зоне. В сентябре в Речицком уезде была разоблачена подготовка к вооруженному восстанию. Часть заговорщиков комендатура сумела арестовать, остальные спрятались в окрестных лесах. За невыдачу их немцами была наложена контрибуция, а ко времени выплаты взяты 20 заложников. Позже трёх участников партизанского отряда повесили на площади в Речице. Когда в июле 1918 года в окрестностях Гомеля был обстрелян военный поезд, комендатура оштрафовала город на 100 тысяч рублей, после ходатайства Гомельской думы штраф был уменьшен на 25 тысяч.

На улицах Гомеля и других населённых пунктов появились немецкие патрули, бдительной охране подлежали вокзалы и станции, мосты и объекты связи, железнодорожные линии. Деревенское население «смотрело волком» на оккупантов из-за реквизиций продуктов и фуража по ценам, которые устанавливались немцами, а также из-за требований вернуть разворованное крестьянами имущество владельцам имений.

В первый же день занятия города населению было приказано немедленно сдать оружие и боеприпасы. В течение года оккупации этот приказ повторялся несколько раз с определением крайних сроков и угрозами перейти к самым жёстким наказаниям, но цель так и не была достигнута.

Беженцы и торговля

Следует отметить, что так называемая демаркационная граница между оккупированной немецкой и советской территориями осталась почти условной и не прекратила коммуникаций. Последний немецкий гарнизон стоял на железнодорожном разъезде возле Костюковки. Но здесь, по свидетельству Гомельского ревкомовца Давида Цырлина, движение ни на один день не останавливалось ни в одну, ни в другую сторону.

В оккупированную зону потянулись новые волны беженцев с подсоветской территории, спасавшихся от голода, эпидемий и красного террора. Вернулась сначала в Киев, а затем в свой Гомельский дворец княгиня Ирина Паскевич. Приехал на родину под Светиловичи генерал Семен Езерский — отец будущего Гомельского коммунара Николая Билецкого. Вернулись многие местные учащиеся столичных университетов.

30 июня в Гомеле умер от тифа, не доехав до Киева, замечательный этнограф и антрополог, профессор Сорбонны и Петербургского университета Федор Вовк.

Сотни беженцев надеялись через оккупированные территории вернуться в Западную Беларусь, Украину, Польшу и Литву. Гомельский городской голова докладов летом 1918 года в Киев: «беженцы прибывают большими партиями и довольно длительное время остаются в Гомеле, потому что немецкие власти отправляют беженцев дальше в порядке строгой последовательности».

Вообще же, как отметили свидетели, жизнь в Гомеле очень быстро стала возвращаться к дореволюционным образцам. Предприятия были переданы в руки старых владельцев и возобновили деятельность. У знаменитого кафе Никифорова на Румянцевской не было свободных мест, а в местном художественном клубе-театре с большим успехом выступал Леонид Утесов, чьи куплеты «Эх, яблочко, куда ты катишься, в руки немцев попадешь — не вернешься», а также про грабительские планы Германии относительно Украины срывали овации.

Было возвращено регулярное пассажирское движение по железной дороге. Нарастание торговых потоков между районами Украины и Беларуси, а также колоссальные контрабандные операции с советской территории привели к появлению в Гомеле таможни. Правда, довольно забытым оказался финансовый рынок: здесь имели хождение и николаевские рубли, и керенки, и украинские карбованцы, и немецкие марки, которые ценились больше.

После того, что произошло во время Второй мировой войны, трудно представить, но германская военные наиболее активно контактировали с местным еврейским населением, пользуясь близостью немецкого языка и идиша. Офицеры корпуса установили тёплые отношения с респектабельным гомельскими еврейскими семьями и гостили в их домах.

Материал составлен на основе материалов из архивов Минска, Гомеля, Киева и Чернигова, газеты «Черниговский край», книги И. Такоевой «Гомельская губерния . Как все начиналось». Автор выражает особую благодарность исследователям Ольге Волковой (Минск) и Юрию Панкову (Гомель).

Валентина Лебедева, Гомельская правда, 20.03.2018

Год 1918: хронікі Гомеля. Пачатак нямецкай акупацыі

Гомель у 1918 годзе нагадваў пярэстую карціну: у горад увайшлі тры тысячы кайзераўскіх салдат, а прафсаюзы святкавалі дзень Першага мая, бежанцы ратаваліся ад голаду, а Леанід Уцёсаў выступаў з куплетамі ў клубе-тэатры.

Эвакуацыя і грамадскія патрулі

18 лютага 1918 года пасля катэгарычнай адмовы Льва Троцкага прыняць прапановы германскага блока аб умовах сепаратнага міру савецка-нямецкія перамовы ў Брэсце былі парушаны. Адначасова на франты быў адпраўлены загад Троцкага аб роспуску старой арміі.

Неўзабаве гомельскія Лібава-Роменскі і Палескі вакзалы патанулі ў хвалі армейцаў, за якімі ў гомельска-бранскім напрамку імкліва рухаўся 41-ы рэзервовы пяхотны нямецкі корпус. У Гомелі тым часам знаходзіўся значны кантынгент яшчэ расійскай арміі, які з пачаткам нямецкага наступлення быў абвешчаны чырвонаармейскім. У дадатак сюды прыбылі аддзелы «Першага рэвалюцыйнага палка імя Мінскага савета» на чале з Рэйнгольдам Берзіным. Пад Гомелем полк атрымаў істотнае інтэрнацыянальнае папаўненне — Асобны кітайскі батальён у 1200 чалавек, сфарміраваны з рабочых-лесанарыхтоўшчыкаў, якія былі завербаваны тылавымі службамі Заходняга фронту расійскай арміі яшчэ ў 1915 годзе і працавалі на Беларускім Палессі. Не маючы магчымасці вярнуцца на радзіму пасля 1917-га, ўсходнія «гастарбайтары» ў масе пайшлі служыць у вайсковыя фарміраванні бальшавікоў. Яшчэ ў самым пачатку падзей выканкам Гомельскага Савета на чале з Рыгорам Ляплеўскім аператыўна выпусціў пастанову аб пакаранні за распаўсюджанне «правакацыйных» чутак пра нямецкае набліжэнне. Аднак вечарам 21 лютага, адчуваючы поўную бескантрольнасць над сітуацыяй, члены Палескага камітэта РКП(б) і выканкам Гомельскага Савета пачалі тэрмінова эвакуіравацца з горада. Вядомы гомельскі грамадскі дзеяч Іосіф Бабарыкін успамінаў, што выканкамаўцы запрасілі да сябе ў палац Паскевічаў прадстаўнікоў фракцый гарадской думы і даручылі кіраванне горада «думскаму камітэту». «Затым пачалася эвакуацыя. Сталі вывозіць з казначэйства грошы. Кіраваў Ланге, ваенны камісар горада. Сабраўся значны натоўп, які вельмі незадаволена глядзеў, як выносяць грошы. Аднак была ўзброеная ахова. Думскі камітэт атрымаў ад Ляплеўскага асігновак тысяч 300 і мандат, дзе было выказана, што камітэту даручаецца весці справы горада на час адсутнасці выканкама саветаў».

Амаль тыдзень Гомельскае самакіраванне намагалася ўтры­маць горад ад спаўзання ў хаос. Ужо падчас эвакуацыі бальшавіцкіх уладаў узнікла сур’ёзная пагроза крыміналу і пагромаў. Пакідаючы цэнтр, група чырвонаармейцаў кінула бомбу ў рэстаран гатэля «Савой», якая «развараціла залу, забіла трох і параніла 12 чалавек». Пачалося рабаўніцтва магазінаў і заможных яўрэйскіх дамоў на Румянцаўскай і Замкавай. Па ўсяму гораду стаяла страляніна. І хаця на вуліцах абышлося без чалавечых ахвяр, яўрэйскае насельніцтва мусіла хавацца і тэрмінова ствараць групы самаабароны, якія наладжвалі супрацьдзеянне бясчын­ствам і неслі варту ўдзень і ўноч.

Адначасова з добраахвотнікаў, у тым ліку навучэнцаў-гімназістаў, пад кіраўніцтвам гарадской управы пачалося стварэнне грамадскіх патрулёў, а адзнакай «новай міліцыі» становяцца белыя павязкі на рукавах.

Дывізія Вагнера

1 сакавіка 1918 года каля сямі гадзін вечара на гомельскім пасажырскім вакзале высадзіліся першыя немцы, следам прыбыў бліндзіраваны цягнік, затым вялікі атрад кавалерыі і артылерыі. Гэта былі часці 35-й нямецкай дывізіі пад камандаваннем маёра Вагнера. Берзін тэлеграфаваў у штаб, што здаў горад з боем, але, як паведамляла прэса суседняга Чарнігава па свежых слядах, «адпаведна фактычным дадзеным, і немцы, і бальшавікі ў момант заняцця і здачы Гомеля далі толькі па аднаму гарматнаму стрэлу».

На працягу некалькіх дзён у раёне ўздоўж лініі Калінкавічы — Гомель размясціўся ваенны кантынгент 216-й палявой брыгады. Германскія часці былі пастаўлены на лініі рака Уза — Чыстыя Лужы — Яроміна — Ларышча — Крупец — Валковічы, а размежаванне акупаванай і савецкай тэрыторый усталявалася па рацэ і станцыі Уза. Да 17 сакавіка штаб 35-й дывізіі знаходзіўся ў Гомелі ў палацы І. Паскевіч, а затым быў перамешчаны ў Мазыр. Усяго ў горадзе размясцілася каля трох тысяч кайзераўскіх салдат.

2 сакавіка адбылася сустрэча маёра Вагнера са старшынёй Гомельскай думы Пятром Багданавым і гарадскім галавой Іосіфам Бабарыкіным, на якой было заяўлена, што пры падтрыманні мясцовым насельніцтвам парадку і адсутнасці сутычак з нямецкімі жаўнерамі насельніцтву гарантуецца поўная бяспека. Усе цывільныя ўстановы павінны працягваць працу ў звычайным рэжыме, за выключэннем пошты, тэлеграфа і тэлефоннай станцыі, дзейнасць якіх прыпынялася на некалькі дзён. Адказнасць за парадак у горадзе ўскладалася на думу.

Пасля сустрэчы на вуліцах Гомеля з’явілася аб’ява: «Грамадзяне г. Гомеля абавязаны даставіць ва ўпраўленне Гомельскай гарадской міліцыі (Баярская № 2) ўсю зброю, якую яны маюць, ручныя гранаты і ваенную амуніцыю для перадачы германскім акупацыйным уладам… Чыны міліцыі і вулічныя камітэты начной самааховы захоўваюць права на нашэнне зброі і набываюць адпаведнае пасведчанне. Гомельская гарадская ўправа. Ваенны камендант г. Гомеля Вагнер, маёр і камандзір палка».

Па прызнанні мемуарыста, немцы выдатна ведалі, што ў горадзе і наваколлі засталося шмат бальшавікоў і іх прыхільнікаў, але аблавы на іх не праводзіліся. Больш за тое, левыя здолелі арганізаваць некалькі палітычных акцый, як, напрыклад, даволі шматлюднае пахаванне 3 сакавіка некалькіх загінуўшых пры адступленні чырвонаармейцаў, падчас якога быў наладжаны мітынг на Саборнай плошчы. Немцы не ўмяшаліся ў сітуацыю, абмежаваліся расстаноўкай патрулёў абапал плошчы. Па заяўцы Цэнтральнага гарадскога бюро прафсаюзаў адбылося святкаванне Першага мая з дэманстрацыяй, на якой прагучалі асобныя заклікі да змагання супраць акупантаў. Праўда, сход з дакладам аб задачах барацьбы давялося ладзіць на могілках.

Камендатуры і штрафы

Галоўнай мэтай нямецкіх фарміраванняў было найперш забеспячэнне рэжыму іх уласнай бяспекі на тэрыторыі, якая ў адпаведнасці з умовамі падпісанага 3 сакавіка Брэсцкага міру лічылася часова занятай да выплаты Савецкай Расіяй грашовай кантрыбуцыі Германіі.

Нямецкія камендатуры ўзялі на сябе жандармскія і гаспадарча-мабілізацыйныя функцыі ў прыдэмаркацыйнай зоне. У верасні ў Рэчыцкім павеце была выкрыта падрыхтоўка да ўзброенага паўстання. Частку змоўшчыкаў камендатура здолела арыштаваць, астатнія схаваліся ў навакольных лясах. За нявыдачу іх немцамі была накладзена кантрыбуцыя, а да часу выплаты ўзяты 20 закладнікаў. Пазней трох удзельнікаў партызанскага атрада павесілі на плошчы ў Рэчыцы. Калі ў ліпені 1918 года ў ваколіцах Гомеля быў абстраляны ваенны цягнік, камендатура аштрафавала горад на 100 тысяч рублёў, пасля хадайніцтва Гомельскай думы штраф быў паменшаны на 25 тысяч.

На вуліцах Гомеля і іншых населеных пунктаў з’явіліся нямецкія патрулі, пільнай ахове падлягалі вакзалы і станцыі, масты і аб’екты сувязі, чыгуначныя лініі. Вясковае насельніцтва «глядзела воўкам» на акупантаў з-за рэквізіцый прадуктаў і фуражу па цэнах, якія ўстанаўліваліся немцамі, а таксама з-за патрабаванняў вярнуць раскрадзеную сялянамі маёмасць уладальнікам маёнткаў.

У першы ж дзень заняцця горада насельніцтву было загадана неадкладна здаць зброю і боепрыпасы. На працягу года акупацыі гэты загад паўтараўся некалькі разоў з вызначэннем крайніх тэрмінаў і пагрозамі перайсці да самых жорсткіх пакаранняў, але мэта так і не была дасягнута.

Бежанцы і гандаль

Варта адзначыць, што так званая дэмаркацыйная мяжа паміж акупаванай нямецкай і савецкай тэрыторыямі засталася амаль умоўнай і не спыніла камунікацый. Апошні нямецкі гарнізон стаяў на чыгуначным раз’ездзе каля Касцюкоўкі. Але тут, па сведчанні гомельскага рэўкамаўца Давіда Цырліна, рух ні на адзін дзень не спыняўся ні ў адзін, ні ў другі бок.

У акупаваную зону пацягнуліся новыя хвалі бежанцаў з падсавецкай тэрыторыі, якія ратаваліся ад голаду, эпідэмій і чырвонага тэрору. Вярнулася спачатку ў Кіеў, а затым у свой гомельскі палац княгіня Ірына Паскевіч. Прыехаў на радзіму пад Свяцілавічы генерал Сямён Язерскі — бацька будучага гомельскага камунара Мікалая Білецкага. Вярнуліся многія мясцовыя навучэнцы сталічных універсітэтаў.

30 чэрвеня ў Гомелі памёр ад тыфу, не даехаўшы да Кіева, выдатны этнограф і антраполаг, прафесар Сарбоны і Пецярбургскага ўніверсітэта Фёдар Воўк.

Сотні бежанцаў спадзяваліся праз акупаваныя тэрыторыі вярнуцца ў Заходнюю Беларусь, Украіну, Польшчу і Літву. Гомельскі гарадскі галава дакладаў летам 1918 года ў Кіеў: «Бежанцы прыбываюць вялікімі партыямі і даволі працяглы час застаюцца ў Гомелі, таму што нямецкія ўлады адпраўляюць бежанцаў далей у парадку строгай паслядоўнасці».

Наогул жа, як адзначалі сведкі, жыццё ў Гомелі даволі хутка стала вяртацца да дарэвалюцыйных узораў. Прадпрыемствы былі перададзены ў рукі старых уладальнікаў і аднавілі дзейнасць. У знакамітым кафэ Нікіфарава на Румянцаўскай не было вольных месцаў, а ў мясцовым мастацкім клубе-тэатры з вялікім поспехам выступаў Леанід Уцёсаў, чые куплеты «Эх, яблочко, куда ты котишься, в руки немцев попадёшь — не воротишься», а таксама пра грабежніцкія планы Германіі адносна Украіны зрывалі авацыі.

Быў вернуты рэгулярны пасажырскі рух па чыгунцы. Нарастанне гандлёвых патокаў паміж раёнамі Украіны і Беларусі, а таксама каласальныя кантрабандныя аперацыі з савецкай тэрыторыяй прывялі да з’яўлення ў Гомелі мытні. Праўда, даволі заблытаным аказаўся фінансавы рынак: тут мелі хаджэнне і мікалаеўскія рублі, і керанкі, і ўкраінскія карбованцы, і нямецкія маркі, якія цаніліся найбольш.

Пасля таго, што адбылося ў часы Другой сусветнай вайны, цяжка ўявіць, але германскія вайскоўцы найбольш актыўна кантактавалі з мясцовым яўрэйскім насельніцтвам, карыстаючыся блізкасцю нямецкай мовы да ідышу. Афіцэры корпусу ўсталявалі цёплыя адносіны з рэспектабельнымі гомельскімі яўрэйскімі сем’ямі і гасцявалі ў іх дамах.

Матэрыял складзены на аснове матэрыялаў з архіваў Мінска, Гомеля, Кіева і Чарнігава, газеты «Черниговский край», кнігі І. Такоевай «Гомельская губерния. Как всё начиналось». Аўтар выказвае асобую падзяку даследчыкам Вользе Волкавай (Мінск) і Юрыю Панкову (Гомель).

Валянціна Лебедзева, Гомельская правда

Print Friendly, PDF & Email